اسد الله معطوفى

406

سنگ مزارها و كتيبه هاى تاريخى گرگان و استرآباد ( فارسى )

امتداد سلسله جبال البرز قرار گرفته‌اند . نوع دوم بر دامنه همين ناحيه و در روستاها به چشم مىخورند . و نوع سوم بيشتر شامل دشت گرگان يا تركمن‌صحراى فعلى مىشوند . در اين گورستانها « نشان مزارها » بطور عمده بر سه نوعند : 1 - سنگ مزار : كه اكثريت قريب به اتفاق را تشكيل مىدهند . 2 - آجر مزار : كه بندرت و فقط در چند مورد ديده شده‌اند و احتمال اينكه در گذشته از اين نوع باز هم بوده باشد بسيار زياد است . نگارنده در زمان تصويربردارى از گورستانهاى تاريخى منطقه چند مورد در گورستان گميشان ديده كه اكثرا شكسته بودند ، يك مورد در گورستانهاى شرق گنبد يك مورد هم در قبرستان سركلاته ( خرابشهر ) به چشم خورده است . 3 - چوب‌مزار : كه اين نوع را بايد مختص گورهاى گورستانهاى تراكمه دانست . اما يك مورد استثنائى در گورستان سركلاته ديده شد كه تصاوير همگى اين نوع چوب‌مزارها در گورستانهاى مختلف را به همراه شرح مربوطه در صفحات بعد آورده‌ايم . سنگ مزارها از نظر فرم و هيئت نيز به اشكال گوناگون ديده مىشوند كه اهم آنها عبارتند از : 1 - سنگ مزارهاى به صورت آلت مردانه : كه نوع سنگى آن‌را فقط در تركمن‌صحرا و در گورستان تاريخى خالد نبى مىتوان ديد و نوع چوبين آن هم باز در قبرستانهاى تركمن‌ها بويژه در حوالى گليداغ و كلاله ( گنبد تاتا در حاشيه روستاى زاو ) قابل مشاهده‌اند . 2 - كله‌قوچى : كه مختص دشت گرگان يا گورستانهاى مخصوص هموطنان تركمن است . 3 - سنگ مزارهاى ايستا و ريشه‌دار : همان نوعى كه بطور عمودى بر قسمت سر مرده بر روى مزار قرار داده مىشدند . اين نوع سنگ‌ها معمولا از يك بخش اصلى كه بيرون از خاك قرار مىگرفت و يك بخش اضافى كه بن و ريشه سنگ بود و در درون خاك قرار مىگرفت ، تشكيل مىشدند . بخش بيرونى يا يك رويه بودند و يا دو رويه . نوك اكثر آنها هم تيز تراشيده مىشد تا كل سنگ شكل و شمايل محراب را به خود بگيرد . مضافا به اينكه معمولا يك برجستگى يا كادر محرابى هم روى قسمت اصلى سنگ حكاكى مىشد . نوع اشرافى چنين سنگهائى بسيار بزرگ ، پرصلابت ، پركار ، پر از نقوش زيبا و داراى حكاكى و خطاطى بسيار زيبائى هستند و معمولا دو رويه سنگ پرنقش و داراى متن مىباشند . به تعبير ديگر دو